* Ysa Cosiem, Trà Vigia và Inrasara tại Sài Gòn, 2005.

“Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh” đã và đang được triển khai rộng khắp đất nước và được nhiều thành phần, đủ lứa tuổi, dân tộc tham gia bằng nhiều cách thế khác nhau qua nhiều hình thức khác nhau. Vừa qua, nữ họa sĩ trẻ đang lên Chế Kim Trung đoạt Giải thưởng (Giải A duy nhất) thường niên của Hội Văn học nghệ thuật của Dân tộc thiểu số Việt Nam năm 2009, với họa phẩm Làng Chăm ơn Bác.
Nhưng huy chương nào cũng có mặt trái của nó. Trà Vigia – qua câu chuyện Amư Nhân, Chế Kim Trung và “Làng Chăm ơn Bác” – báo động về mặt trái này. Anh cho biết, đã gởi bài phản hồi cho chính tạp chí Văn hóa các Dân tộc, là tiếng nói của Hội đã trao Giải thưởng cho họa sĩ CKT, nhưng tạp chí này không hồi âm. Nên anh đã gởi đến diễn đàn Inrasara.com báo động về văn hóa dân tộc Chăm đang nguy cơ suy thoái qua việc làm của “không hiếm trường hợp ăn theo tên tuổi của Bác để tạo chỗ đứng cho riêng mình hoặc chỉ vì quyền lợi nhỏ nhen”.
Inrasara.

*
Để thực hiện nghị quyết 23 của Đảng về xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam, thiết nghĩ dễ mà khó – khó mà dễ. Dễ khi chúng ta bắt đầu từ nhỏ đến lớn, từ thấp lên cao tuần tự nhi tiến từng bước vững chắc. Khó khi chúng ta làm việc lớn để định hướng và dìu dắt thế hệ trẻ tiếp bước, mẫu mực từ trên cao để nâng tầm nhận thức từ thấp dần lên theo xu thế phát triển của thời đại. Dẫu biết vậy, nhưng xem ra còn lệ thuộc vào nhiều yếu tố chủ quan và khách quan không phải lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió. Để từ đó, phát huy và khắc phục những ưu khuyết không thể không va vấp trong sinh hoạt đời thường cũng như đầu tư trên con đường sáng tạo văn học nghệ thuật. Muốn có kết quả tốt, chúng ta phải mạnh dạn đi từ những cái chưa được hơn là cứ mãi báo cáo về những thành tựu đã qua.
Cũng từ cơ duyên tại trại sáng tác Đà Lạt kết thúc 14-03-2010 vừa qua cũng là ngày hội thảo bế mạc. Một người con Padí, nhà thơ Pờ Sảo Mìn đã theo chân một người con Chăm xuống miền đất Panduranga đầy nắng gió; với mong mỏi được tiếp cận và tiếp nhận một nền văn hoá tưởng như quen mà lạ. Cứ như là hiển hiện nơi thực tại mà cứ như mơ hồ chìm sâu trong tro bụi thời gian và không gian. Không phải ai cũng có cơ hội đi khắp miền đất nước, gặp gỡ những người dân tộc anh em trên mọi con đường phố phường đô hội hay vùng sâu vùng xa… Bởi vậy, cần tranh thủ thu nhận tối đa những gì có thể trong những chuyến rong chơi điền dã.
Vào một ngày chúng tôi ghé nhà nhạc sĩ Amư Nhân uống chén rượu nhạt, nghe anh tâm tình về đời nghệ sĩ long đong, về một kiếp người đa mang miếng cơm manh áo gạo tiền, về tình người đen bạc tráo trở, về con đường sáng tạo gập ghềnh bước chân vào ngày mai mênh mông hun hút… mà ngậm ngùi. Là đồng tộc đồng hương, nhưng đây mới là lần đầu tiên tôi ghé anh và nghe anh tâm sự với nhiều tâm trạng bức xúc chẳng đặng đừng. Kể cũng lạ! Tôi nói ra để biết rằng: ngay cả anh em nghệ sĩ Chăm chúng tôi cũng chẳng gắn bó với nhau mấy, thì làm sao san sẻ và cảm thông được nhau? Nói chi cùng nhau xây dựng và phát triển một nền văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc đang cần nhiều bàn tay chung sức! Không biết nhà thơ Pờ Sảo Mìn cảm nhận thế nào về chuyến đi, chỉ thấy vẻ mặt anh hơi buồn buồn đăm chiêu, một chút ái ngại và thương hại… Riêng tôi, có một số vấn đề cần đặt ra để chúng ta cùng suy ngẫm, khả dĩ sáng tỏ được định đề: dễ mà khó – khó mà dễ.

1.- Nhạc sĩ Amư Nhân phản ảnh: hoạ sĩ Chế Kim Trung vi phạm tác quyền tựa đề một bản nhạc của anh mang tên “Làng Chăm ơn Bác” được sáng tác vào năm 1985, đã có giải thưởng và bằng chứng nhận của các ban ngành liên quan cũng như được phổ biến trình diễn nhiều nơi. Với cộng đồng Chăm nhỏ bé, chưa có thành quả gì nhiều trong lĩnh vực sáng tác văn học nghệ thuật hiện đại, nên có lẽ đây mới là sự kiện đầu tiên nếu không muốn nói là có một không hai trong quyền sở hữu trí tuệ, trong hành trình sáng tạo còn quá mới mẻ này và hy vọng rằng sẽ không còn xảy ra trong tương lai. Thú thật thì lúc đầu tôi cũng hơi bất ngờ vì không để ý lắm, một chút ngạc nhiên và một chút buồn cười. Một là những tác gia Chăm có thể đếm trên đầu ngón tay, sân chơi còn quá rộng cho một tập thể bé xíu đủ chỗ cho mỗi người độc quyền độc diễn. Thế mà lại giẫm lên chân nhau làm đau người khác thì quả là rắc rối! Hai là kho tàng văn hoá Chăm thẳm sâu đến thế, con cháu có ăn xài đến đâu thì chắc cũng còn lâu mới cạn kiệt. Chúng ta không chịu đào bới tìm cái mới mà cứ nhởn nhơ lượm lặt cái cũ đã lạc thời thì e rằng chẳng đâu vào đâu. Ba là phải biết tôn trọng người khác để tự trọng mình, nói nôm na là biết kính trên nhường dưới để tương trợ lẫn nhau. Cứ “ngak tui hatai” làm theo ý mình thì có ngày “O thei ngak di drei o hai/ Tamuh di hatai drei ngak di drei” nghĩa là chẳng ai làm gì hại mình đâu, chỉ vì mình muốn gieo gió nên phải gặt bão. Suy đi nghĩ lại chỉ biết cười buồn bâng quơ! Đúng ra vấn đề chẳng có gì phức tạp nếu Chế Kim Trung hỏi ý kiến hoặc xin phép Amư Nhân về chủ ý trùng hợp tựa đề vì đã lấy cảm hứng trực tiếp từ bản nhạc này hay một lý do nào khác để tái tạo qua tranh vẽ. Được như thế, tôi tin rằng nhạc sĩ sẽ không hẹp hòi từ chối, thậm chí sẽ rất vui lòng ra nghĩa cử một người anh đi trước sẵn sàng dắt díu một người em đi lên. Còn đi tới đâu, đi như thế nào thì hẵng hay! Đằng này, cô em hoạ sĩ cứ rú ga bóp kèn cho thiên hạ giạt ra để mình tiến tới, không biết đàn anh đang ngồi chờ quá giang thì e rằng vô tình thôi mà như cố ý xúc phạm, làm tổn thương cho người và đôi khi cả cho mình. Thiển nghĩ, đây cũng là một phần trách nhiệm của ban giám khảo, cả nghĩ chuyện bé không thể xé ra to! Cần xem xét và điều chỉnh kịp thời những sai sót dù nhỏ, cũng như nhắc nhở và tư vấn cho tác giả nếu thấy cần thiết. Vì đây là những tác phẩm có giải thưởng, đã và sẽ phổ biến rộng khắp như một tiêu chuẩn nên không dễ xoá tên.

2.- Quần chúng Chăm phản hồi: văn học nghệ thuật là một bộ phận cấu thành văn hoá, luôn được tiếp biến giao thoa qua từng thời kỳ để bồi đắp ngày càng vững chắc, hoặc chịu số phận biến chất ngày một lai căng dần xa rời bản sắc truyền thống. Nói một cách khác, văn hoá là gốc có bộ rễ bám sâu vào lòng đất và thân để trụ vững cho cành nhánh vươn ra. Văn học nghệ thuật là tược non để đâm chồi nẩy lộc, ra hoa kết trái. Rễ có cắm sâu mới hút đủ dưỡng chất nuôi cây, cành lá có sum suê mới quang hợp tốt, hấp thu khí trời nuôi gốc rễ. Đến khi cành lá héo rụng lại rơi xuống gốc tạo phù sa cho đất tái tạo một chu kỳ mới. Hoa trái là thành quả cho một quá trình đầu tư thu hái và xử lý cho từng nhu cầu. Cho nên quy trình ấy phải được liên kết chặt chẽ không thể tách rời cho một dời cây, một đời người. Nếu không cây đời sẽ chết hoặc còi cọc một đời sống không sinh khí. Bởi vậy, một người làm văn học nghệ thuật phải thấu hiểu nền văn hoá đã sản sinh và dưỡng nuôi ra mình. Có như thế mới đủ tư cách nhập cuộc, có đủ bản lĩnh sáng tạo, có những tác phẩm giá trị khả dĩ phản ảnh được sinh hoạt đời sống và tinh thần của dân tộc mình với các dân tộc anh em. Nếu không sẽ là một tai hoạ khôn lường, lợi bất cập hại!
Trở lại chủ đề “Làng Chăm ơn Bác” của hoạ sĩ Chế Kim Trung. Ngoài sự vi phạm bản quyền như đã nói ở trên còn có một yếu tố khác quan trọng hơn nhiều cần được mổ xẻ rút kinh nghiệm, cũng là nêu bật được bản sắc văn hoá dân tộc vốn là câu hỏi luôn được đặt ra nhưng không phải lúc nào cũng có câu trả lời thoả đáng. Nếu xét về lý thì đã rõ, còn giải quyết thế nào thì tuỳ vào cơ quan chức năng có trách nhiệm. Nhưng nếu xét về tình thì lại là chuyện khác! Thử biện hộ, có thể nữ hoạ sĩ trẻ CKT vô tình hoặc chủ quan cạn nghĩ rằng: “Làng Chăm ơn Bác” của AMN là làng Phú Nhuận, quê của tác giả thuộc huyện Ninh Phước. Còn làng Chăm của CKT là làng Phước Nhơn thuộc huyện Thuận Bắc. Nếu nghĩ thế, nữ hoạ sĩ nên đặt tên cho hoạ phẩm mình là: “Làng Phước Nhơn ơn Bác” thì câu chuyện đã không đến nỗi gay go. Tổng thể địa bàn cư trú của người Chăm trên khắp đất nước Việt Nam có khoảng 100 làng với dân số hơn 100.000 người. Và dĩ nhiên mỗi làng mang ơn Bác mỗi khác, sự biểu hiện tình cảm chắc cũng khác nhau mỗi làng một vẻ. Để tránh sự trùng lặp đáng tiếc có thể còn tiếp diễn, lưu ý mỗi tác giả nếu hướng vào chủ đề này nên có tên làng cụ thể để tránh sự hiểu lầm ngộ nhận gây mất đoàn kết rất không nên và gây khó khăn cho ban giám khảo. Chủ đề và nội dung tác phẩm phải đi đôi và hoà quyện với nhau. Trong khi nhạc sĩ AMN rất thành công trong logic: “Từ Làng Chăm (Phú Nhuận) xa xôi, nay con về thăm quê Bác” để thưa với Bác và loài người rằng: “Hồ Chí Minh trong trái tim người Chăm, Hồ Chí Minh trong trái tim Việt Nam”. Thật tài tình và biến hoá! Còn hoạ sĩ CKT đã thất bại hoàn toàn khi bê nguyên xi hai câu nói trên làm khẩu hiệu gắn lên tháp Chăm, treo cả trên đầu thần Shiva! Một hành động vô tiền khoáng hậu, đi ngược lại với truyền thống văn hoá Chăm nếu không muốn nói là trịch thượng và phạm thần. Rất khó nói, khó nghĩ và khó nghe… Không ai đem khẩu hiệu gắn lên nhà thờ, chùa chiền, đền tháp hay những nơi sinh hoạt tâm linh tôn giáo. Một người làm văn hoá phải hiểu điều đó hơn ai hết, chưa nói sứ mệnh hướng dẫn nhận thức và thẩm mỹ cho công chúng. Điều ấy gây phản cảm và bất bình trong quần chúng Chăm, nếu không được chấn chỉnh và chấm dứt ngay thì e rằng hệ quả ngày càng bi đát không thể cứu vãn được!

3.- Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh: một vấn đề quan trọng được Bác nhắc nhở “Văn hoá của dân tộc khác cần phải nghiên cứu toàn diện, chỉ có trong trường hợp đó mới có thể tiếp thu được nhiều hơn cho văn hoá của chính mình”. Thế nhưng nếu mỗi người không hiểu được hoặc hiểu sai văn hoá dân tộc mình, làm cho người khác hiểu lệch lạc hoặc đánh giá thấp văn hoá dân tộc mình thì đó là một tội lỗi! Bởi vậy cần phải học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh từ những thực tiễn đời thường. Ngay cả 5 điều Bác dạy thiếu niên nhi đồng chưa hẳn người lớn chúng ta ai cũng quán triệt. Còn 8 chữ: “Cần kiệm liêm chính chí công vô tư” chưa chắc ai cũng nhập tâm.Không hiếm trường hợp ăn theo tên tuổi của Bác để tạo chỗ đứng cho riêng mình hoặc chỉ vì quyền lợi nhỏ nhen. Điều ấy chỉ khiến Bác thêm thất vọng buồn phiền và tương lai phát triển của đất nước ngày thêm mờ mịt. Học làm người trước khi học làm giàu! Học nữa học mãi, không chỉ kiến thức mà cho cả đạo đức để hình thành một nhân cách sống. Cho hôm nay và thế hệ mai sau…

Để giải toả những ưu tư thắc mắc của nhà thơ Pờ Sảo Mìn và nhiều trí thức Chăm khác về hiện tượng trùng lặp chủ đề “Làng Chăm ơn Bác” giữa nhạc sĩ Amư Nhân và hoạ sĩ Chế Kim Trung. Tôi viết bài này trong ý thức xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam với tấm chân tình và tinh thần trách nhiệm. Có xây dựng một đội ngũ lành mạnh biết tương trợ nhau trong sinh hoạt sáng tạo, có xây dựng một nền tảng văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc mang tính bền vững mới mong có cơ hội phát triển trong thời đại mới với những thử thách mới. Còn nhiều bất cập cần được khắc phục sửa sai theo một lộ trình phù hợp và tiêu tốn nhiều thời gian công sức. Còn nhiều thật giả vàng thau lẫn lộn cần được sàng lọc định danh tạo đà cho những bệ phóng mới. Chúng ta phải nhận thức rằng nền tảng văn hoá là cứu cánh chứ không phải là phương tiện để đạt được mục đích của riêng ai với bất kỳ danh nghĩa nào. Mong rằng nữ hoạ sĩ trẻ Chế Kim Trung sẽ còn nhiều phấn đấu để đạt được một đẳng cấp nhất định, chứ không là một phong độ nhất thời với những giải thưởng mang tính thời vụ. Giải thưởng lớn nhất vẫn đang ở phía trước mà người trao giải không hẳn là ban giám khảo, những người đương thời. Có thể từ thế hệ mai sau, chính con cháu của chúng ta…

Trích nguồn: http://inrasara.com/?p=3894