Trước khi có phong trào tập nói tiếng Cham (sep Cam) trong sinh viên thanh niên (dem dara) Sài Gòn (Baigaor), mình vẫn băn khoăn về cách nói ngày tháng (thun bilan) trong sep Cam drei. Liệu ta có nói giống như tiếng Việt?
Ví dụ: 9 giờ 15 phút ngày…
Nhưng mình cứ để ý một số khác biệt sau: Continue reading
Paka Jatrang
Về chữ viết…
Mỗi dân tộc có một ngôn ngữ chữ viết riêng, ngôn ngữ dùng để giao tiếp trực tiếp với nhau, còn chữ viết để truyền tải mọi thông tin cũng như lưu truyền di sản văn hóa và đời sống tâm linh từ thế hệ này đến thế hệ khác. Có thể nói, dù ngôn ngữ nói của cùng một dân tộc có khác nhau giữa người này hay người khác, vùng này hay vùng khác nhưng chữ viết thường thống nhất và rất ổn định trong tất cả văn bản giấy tờ từ trung ương đến địa phương. Nói về chữ Chăm, Chữ Chăm có từ lâu đời, xuất hiện đầu tiên trên bia kí Trà Kiệu vào thế kỉ thứ IV. Có thể nói ông cha ta đã để lại cho hậu thế hôm nay một di sản thiêng liêng, là hệ thống akhar thrah Cam có tính ổn định, qui luật chính tả, ngữ pháp và cách hành văn rất chặt chẽ. Chữ Chăm là tài sản thiêng liêng chung của cả dân tộc cho nên không ai có quyền cải biên,chỉnh sửa hay phá vỡ tính qui cũ của nó.
Minh văn là một loại hình di tích có giá trị về văn bản học cực kỳ quan trọng , được các nhà nghiên cứu minh văn học giải mã làm sáng tỏ nhiều vấn đề về lịch sử, tôn giáo…Hệ thống minh văn Chămpa để lại khá nhiều trải dài qua các thời đại, việc phát hiện minh văn Võ cạnh (Khánh Hòa) có niên đại thế kỷ II, có thể nói người Chăm là dân tộc có văn tự sớm nhất vùng Đông Nam Á.
Các học giả Pháp trước đây đã làm một bản tổng kiểm kê minh văn Chămpa vào năm 1932. Từ đó đến nay hầu như không có sự bổ sung nào. Theo bản thống kê này văn minh Chămpa có trên 170 bản, riêng ở Bình Định có 19 minh vắn.
Tất cả minh văn Bình Định đều thuộc giai đoạn muộn, từ khi kinh đô vương quốc Chămpa được chuyển từ Amaravati (Quảng Nam) về Vijaya (Bình Định)-từ thế kỷ XI-XV. hầu hết minh văn được khắc bằng chữ Chăm cổ nét vuông, minh văn Bình Định có thể chia ra làm 4 loại.
Các nước chịu ảnh hưởng của Ấn Độ thuộc vùng Đông Nam Á đã để lại những kiến trúc đặc sắc nhưng lại khiến các sử gia thất vọng vì thiếu chứng cớ cho một lịch sử liên tục của tập đoàn, khu vực. Chứng cớ của bản thân còn lại là những bia đá rải rác mang tính chất tụng ca nhiều hơn sự kiện, là những tài liệu khá muộn về sau, ghi trên những vật liệu dễ huỷ nát như lá buông chẳng hạn
Nguyễn Đức Hiệp
(Sydney, Australia)
Nếu G. Coedes trước đây (1944) đã thành công tổng hợp các thành quả nghiên cứu khảo cổ, sử học của các học giả về các vương quốc Ấn Độ hóa ở Đông Nam Á để cho ta một công trình có tầm vóc với cái nhìn toàn cảnh về lịch sử và sự liên hệ của các nước trong vùng, trở thành một cuốn sách (16) tham khảo gối đầu giường cho tất cả những nhà nghiên cứu thì những công trình của Inrasara về văn học Chăm cũng đã thành công tương tự trong lãnh vực văn học.
Lời mở:
Nhiều trí thức Cham đang hô hào và tranh giành nhau bảo tồn văn hóa Cham, bảo tồn ngôn ngữ Cham hoặc là “đấu tranh cho văn hóa Cham” v.v., nhưng họ đang hăng say ngày đêm miệt mài bảo tồn tiếng Việt, mà thực chất là đang vô tình giết chết tiếng Cham thân thương của họ. Chuyện cứ như đùa mà có thật đang diễn ra hằng ngày mạnh mẽ, vô tư và hoành tráng trên các điện thư giữa người Cham với người Cham. Continue reading
“Xin lỗi” & “Cám ơn” là hai từ thông dụng trong giao tiếp hiện đại. Các bạn muốn sử dụng tiếng Chăm. Vậy, nên dùng từ nào thích hợp?
* Bia Võ Cạnh – Nha Trang thế kỉ II – Photo Inrasara. Continue reading
