Câu chuyện dịch chữ Chăm cho ngày hội Katé 2012

Kate 2012 vừa mới khép lại, một Kate được Nhà nước tổ chức rất hoành tráng với sự tham gia của các Đoàn Chăm ở các tỉnh khác nhau. Dư âm của lễ hội vẫn còn đó, và cũng còn đó những thắc mắc mà chính bản thân người Chăm đang đặt dấu hỏi. Cụ thể là việc những dòng chữ Chăm ghi trên bảng lễ hội trước lối vào tháp Po Klaong Girai.

Van Ikan, một người bạn vốn rất quan tâm đến chữ Chăm có chia sẻ 1 tấm ảnh. Sau khi xem qua và trao đổi với nhau, có thể nhận thấy vài điểm bất cập mà chúng tôi phân vân:

Thaik ni yut Ikan Di Rem payua pih mayai saong gaup

Việc dịch những chữ này khiến người biết chữ Chăm cũng không hiểu:

1. Ngày hội = Nyaom Buei
2. Thể thao và Du lịch vùng Đồng bào Chăm = Padih saong rah paran Cam Ai.
3. Ninh Thuận = Nin-Thuen
4. Ai: Không biết là gì

Về ý 1. Chúng tôi thấy rằng, nếu dịch là Nyaom Buei thì chưa thể hiện được chính xác từ Ngày hội. Theo chúng tôi thấy, từ Ngày + Hội là 2 thành tố quan trọng cấu thành. Nếu dịch là Nyaom Buei: sát nghĩa là Hội + vui.

Có thể dịch như thế này: Harei Nyaom

Về ý 2. Thể thao và Du lịch vùng Đồng bào Chăm = Padih saong rah paran Cam.

Padih: Thể thao

Rah: khắp => Nao rah: đi dạo khắp nơi, đi dạo chơi lòng vòng.

Nếu dịch du lịch là rah, và ghép với vùng dân tộc Chăm, thì câu này có vẻ khá tối nghĩa: khắp dân tộc Chăm.

Người Chăm không có từ du lịch, nên việc cần sáng tạo ra từ phổ thông mới mà nhiều người có thể hiểu chính là điều cần thiết. Chúng tôi thử gợi ý một từ vôn quen thuộc nhưng ai cũng đoán được ý của từ này: Nao rah Bhum Cam -> Đi dạo/du lịch khắp xứ Chăm ( bao hàm cả môi trường, văn hóa và con người).

Ý 3. Ninh Thuận được dịch là Nin Thuen. Đây là chuyển tự chứ không phải dịch. Người Chăm có tên địa danh gắn với lịch sử từ lâu, đó là Pandarang/ Panrang. Nếu dùng tên địa danh này thì người đọc chữ cũng thừa hiểu và vùng Phan Rang Ninh Thuận. Vì trong lịch sử, có một thời gian, Phan Rang cũng là một tỉnh. Từ Phan Rang chính vì thế có thể để chỉ về Ninh Thuận, chứ không chỉ là thành phố Phan Rang hiện nay. Giống như người Chăm các vùng khác vẫn hay dùng, Panrang = Phan Rang hoặc Ninh Thuận, Panrik chỉ vùng Phan Rí hoặc Bình Thuận

Ý 4. Có một từ mà chúng tôi thật sự không hiểu, đó là từ AI đứng độc lập. Nghĩa của nó là gì? Tại sao lại đặt chỗ đó? Đây chắc vẫn là câu hỏi mà chúng tôi chưa giải đáp được.

Xin nhấn mạnh lại, bài viết này chú yếu dựa trên tinh thần trao đổi, học hỏi thông qua một số vấn đề trong việc dịch chữ Việt sang Chăm và ngược lại. Đồng thời, chúng tôi cũng mong rằng, thông qua nó, mọi người chú ý hơn việc chuyển tự, dịch chữ Chăm.

Qua đây, chúng ta có thể rút ra một vài điều như sau:

  1. Việc dịch chữ Chăm cần đảm bảo chuyển tải được toàn bộ ý của từ đó.
  2. Việc dịch chữ Chăm cũng yêu cầu tính phổ thông: Nghĩa là những từ mà chúng ta dịch không nhất thiết phải hàn lâm mà phải làm sao cho cộng đồng có thể hiểu được ý của chữ đó. Đấy chính là một yêu cầu và nhu cầu mà các nhà Ngôn ngữ ứng dụng ở các ngôn ngữ đang có nguy cơ mai một đã và đang thực hiện trên thế giới.
  3. Tư vấn, trao đổi trước khi chính thức dùng chữ đó. Ở đây, chúng ta có thể trao đổi với Ban biên soạn chữ Chăm (cũ), những trí thức, bô lão Chăm để tìm được từ ưng ý nhất.

Người viết bài trao đổi này cũng có kiến thức giới hạn, nên rất mong nhận được những trao đổi để cho người Chăm chúng ta có thể tìm ra những từ thích hợp nhất, đấy cũng là sự góp phần vào việc bảo tồn ngôn ngữ – chữ viết Chăm trong giai đoạn hiện nay.

Chia sẻ cảm nhận của bạn