Về vùng đất Chăm H’roi

VỀ VÙNG ĐÂT CHAM H’ROI

ISVAN

(Vùng đất và con người Chăm H’roi vốn vẫn còn xa lạ với các bạn Chăm, xin gửi tặng bài viết này cho các bạn như một sự hiểu biết thêm về văn hoá và con người nơi đây)

Mỗichuyến đi đều chứa đựng những trải nghiệm và cảm xúc đáng nhớ. TRong bước đường nghiên cứu của mình, m ặc dù đã từng đi điền dã rất nhiều vùng tộc người Chăm mình tại Phan Rang, Phan Rí, Ma Lâm, hay An Giang, Tây Ninh… và tôi cũng từng đến các palei của người Churu, Raglai, Rade…nhưng chuyến đi này làm tôi hớn hở nhất. Người Chăm H’roi họ là ai? Họ sống ở đâu? Văn hóa của họ có khác gì văn hóa của người Chăm nói chung? Những câu hỏi đó đã thôi thúc tôi đến một vùng đất luôn luôn thường trực trong suy nghĩ của tôi. Tôi có thể giao tiếp với họ bằng tiếng Chăm không? Biết bao câu hỏi trong đầu và nó càng kích thích tôi khám phá vùng đất mới đối với tôi. Tôi chỉ biết rằng họ là một bộ phận của tộc người Chăm nhưng chưa biết văn hóa của họ, mối quan hệ giữa họ với tộc người chính của mình. Họ có phải là chủ nhân của tiểu quốc Hóa Anh trong lịch sử chăng? Càng suy nghĩ thì bản thân tôi càng bị thu hút mạnh mẽ vào những dòng suy nghĩ để tìm hiểu về cội nguồn của mình – Cội nguồn Champa.

Người Chăm H’roi – họ là ai?

Họ có phải là một tộc người riêng thuộc nhóm Mã lai – Đa đảo hay chỉ là bộ phận của người Chăm? Giả thuyết: nếu họ là người Chăm thì tại sao văn hóa của họ lại khác văn hóa Chăm như thế? Nếu là người Chăm, tại sao họ không theo tôn giáo nào mà là tín ngưỡng đa thần? Có rất nhiều giả thuyết khác nhau về họ.

Giả thuyết thứ nhất: họ là một trong nhiều tộc người thuộc vương quốc cổ Champa. Cũng giống như các tộc người khác như K’ho, Mạ, Bru…họ theo tín ngưỡng đa thần.

Giả thuyết thứ hai thì cho rằng họ là một bộ phận của tộc người Chăm. Do chiến tranh loạn lạc nên họ chạy vào rừng sâu để trốn tránh sự truy sát của kẻ thù.

Đến nay, nhiều nhà khoa học nghiêng hẳn về giả thuyết thứ hai hơn. Bởi qua nhiều chương trình nghiên cứu tổng quát về tộc người này trong thời gian gần đây đã đưa ra nhiều chứng cứ rất thuyết phục. Bản thân người H’roi tự nhận mình là tộc người Chăm. Và người Chăm ở vùng Ninh – Bình Thuận vẫn nhận họ là một bộ phận của tộc người Chăm.

Đến nay, trong tâm trí của họ vẫn còn lưu nhiều câu chuyện liên quan đến nguồn gốc của tộc người mình. Đáng chú ý nhất là câu chuyện về bộ phận người Chăm sống trong cung đình đã bị truy sát nên phải chạy trốn vào rừng sâu. Họ phải thay đổi văn hoá của mình để cho giặc không nhận ra họ là Chăm. Họ không giữ được những phong tục trước đây của mình. Hơn nữa, khi tiếp xúc với một số tộc người khác sống lân cận đã làm cho họ tiếp nhận những tín ngưỡng của tộc người đó.

Ý thức về tộc người của họ được thể hiện qua nhiều câu chuyện khác nhau, như: Ngày xưa, tộc người Chăm sống ở vùng đất bằng phẳng, gần sông lớn, có ruộng nước. Do đó, họ biết dùng trâu bò để cày bừa. Chẳng may, do chiến tranh, do sự đàn áp, bóc lột, sưu cao thuế nặng… người Chăm phải bỏ làng ở đồng bằng lên vùng cao sinh sống. Vì thế, người Ba na hay nói câu: Đ long tih Pri Cham” có nghĩa là cây to rừng Chăm ở Bình Định. Người Chăm giống như cây to đến từ Bình Định. Còn những người khác thì cho rằng: không biết ông vua thời nào bắt người Chăm nộp thuế bằng sáp ong. Do nguồn sáp ong mỗi lúc một ít dần, họ không tìm đâu cho đủ nộp thuế. Do vậy, họ phải chạy trốn vào rừng, nhưng nhà vua không chịu thua, cho lính bắt và ra lệnh cho họ phải nộp thuế bằng trầu cay, nhưng trầu cay cũng đến lúc hết, người Chăm lại vào rừng trốn.

Một góc palei Suối May, tt. Vân Canh, Vân Canh, Bình Định

Tuy một bộ phận người Chăm có sự tự nhận khác nhau nhưng những người Chăm ở Đồng Xuân ( Phú Yên) đều nhận mình là Pri Chăm (người Chăm ở Bình Định). Còn những khu vực khác, dù với tên gọi như thế nào đi nữa thì họ đều tự nhận mình là Chăm H’roi – một bộ phận của tộc người Chăm như: Chăm H’roi, Chăm – Bana, Chăm Hà Dương, Chăm Bàn Hường… H’roi (harei) có nghĩa là mặt trời. H’roi cũng là tên của một vị thần tối cao trong tín ngưỡng của các dân tộc Mã lai – Đa đảo. Địa bàn sinh sống của họ chủ yếu ở vùng cao huyện Vân Canh, tỉnh Bình Định và Đồng Xuân, Sơn Hoà, tỉnh Phú Yên; một số ít ở tỉnh Đắc Lắc.

Văn hóa Chăm H’roi

Văn hóa của họ không giống văn hóa truyền thống của người Chăm Ninh Bình Thuận, cũng không giống người Chăm khu vực Nam bộ. Văn hóa của họ có nhiều nét giống với văn hóa của một số tộc người như Raglai,Churu, Ede, Bana

Văn hoá tinh thần

Vì văn hoá khá tương đồng với nhiều cộng đồng tộc người cộng cư trong vùng nên văn hoá có nhiều sự pha trộn lẫn nhau. Tuy nhiên, người Chăm H’roi cũng có những giá trị văn hoá truyền thống đặc sắc của mình. Hàng năm có rất nhiều lễ hội diễn ra ở đây. Trong do hai lễ tục đáng chú ý là Qu-oai Min cam và Qu-oai Cruh akaok. Lễ tục “Qu-oai Min cam” còn gọi là lễ Đầu Phục. Mục đích nhằm để tống tiễn đưa những cái xui xẻo, xấu xa, ô uế… ra ngoài làng và đón nhận những cái may mắn tốt lành. Bên cạnh đó họ cầu xin thần linh ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màn được bội thu và cầu xin thần linh đừng gieo tai họa cho con người và vật nuôi. “Qu-oai Min Cam” dân làng hy vọng rằng ước nguyện của mọi người trong cộng đồng làng về một đời sống chung no đủ, giàu có, bình an, được trở thành hiện thực. Họ đã gửi gắm vào lời khấn vái đến thần linh (vị thần bảo hộ của làng), những ước nguyện và hy vọng đó, dù kết qủa chưa đến như được đề đạt ý nguyện trước thần linh, nhưng cũng đã tạo nên một sự an ủi, bình ổn về tâm linh của họ.

Cây nêu trong nghi lễ đầu năm Qu-oai mincam

Còn lễ Qu-oai Cruh akaok, theo quan niệm của các cụ già người Chăm Hroi thì trong một năm qua (từ sau lễ năm trước), con người đã trãi qua nhiều biến cố, trong đó đã vấp phải những điều kiêng kỵ như ăn phải thịt chó, tai ương, bệnh tật hoặc giả đã gặp phải nhiều điều không may mắn trong việc làm ăn, làm nhiều việc trái với đạo lý lương tâm, phạm phải luật tục của tộc người và địa phương cư trú. Để “giũ sạch” những điều trên, con người phải trải qua một nghi lễ mang ý nghĩa tâm linh và nhân văn sâu sắc, đó là lễ Qu-aoi hay Kuai “ Kuai Cruh akaok”. Để sang năm mới mỗi cá nhân sẽ được mạnh khỏe, học hành giỏi giang, gia đình  sẽ được bình an và sung túc, cây trồng vật nuôi sẽ được tươi tốt, sinh sôi.  Mỗi lễ hội có những ý nghĩa và giá trị riêng nhưng nhìn chung đều tưởng nhớ về tổ tiên, cầu mong cho cuộc sống anh lành, hạnh phúc.

Cũng như nhiều dân tộc khác, văn học của người Chăm H’roi khá phong phú và đa dạng bao gồm dân ca, thơ, đối đáp…, đã phản ánh về những kinh nghiệm sống được đúc kết qua nhiều thế hệ cha ông của họ. Trong đó, đã chứa đựng tính giáo dục cao, mang ý nghĩa răn dạy về cách ăn ở, cư xử, nhất là cho thanh thiếu niên. Trong sáng tác dân gian họ đã phản ánh một cách hết sức sinh động về cuộc sống  như về quan niệm, phong tục tập quán, cách cư xử và đời sống xã hội của tộc người Chăm H’roi.

Văn hoá vật chất

Bên cạnh những giá trị văn hoá tinh thần, người Chăm H’roi còn lưu giữ những giá trị vật chất rất đáng quan tâm. Những giá trị kiến trúc về nhà sàn, về nghề thủ công truyền thống (dệt, đan lát) và phương kế sinh nhai ( sản xuất, săn bắn..) của đồng bào để thích ứng với môi trường nơi đây chứa đựng những giá trị tích quí báu vốn được lũy hang trăm năm nay. Ví dụ như Nhà Rông hùng vĩ vươn lên bầu trời với hình dáng như một lưỡi búa khổng lồ biểu hiện sức mạnh của một cộng đồng làng, thể hiện tinh thần thượng võ, đầy quyền uy, như là chế ngự không gian và thời gian để khẳng định chủ quyền, lãnh địa của làng. Nhiều người hay dùng hình ảnh ngôi nhà Rông ở giữa làng với hàng chục nóc nhà vây quanh như gà mẹ Chăm đàn gà con, thể hiện sự quây quần, đầm ấm cố kết cộng đồng. Do điều kiện môi trường sinh sống cẩn cư lâu đời với tộc người Banar (Bana) và các dân tộc thiểu số ở Tây nguyên, cho nên từ lâu đã có sự giao thoa, đan xen, hỗn dung về văn hóa trong đó kiến trúc nhà Rông mà tộc người Chăm H’roi thường gọi là “sang Mâron” hay “sang Danum palay-pala” (nhà cộng đồng).

sang Danum palay-pala

 

Xúc cảm Chăm

Sap Chăm – mối gắn kết những đứa con Chăm.

Những ngày cùng sống với cộng đồng nơi đây, lòng như trào dâng một niềm vui vô hạn, nố như sợi dây của mấy ngàn năm trước được nối lại, nó cho tôi gần gũi với đồng tộc mình, với mảnh đất tổ tiên. Những ánh mắt nhìn tò mò, hiếu kỳ lúc đầu của bà con đã bị xoá đi thay vào đó là tấm chân tình, hiếu khác. Tài sải quý giá mà Chăm mình vốn có. Họ cũng đang sở hữu nó. Tôi được mời dự một bữa ăn tối, họ hỏi nhiều lắm về người Chăm Ninh Thuận, Bình Thuận. Chúng tôi nói với nhau bằng tiếng Chăm – có phải vì thế chăng mà trong câu chuyện của chúng tôi, mọi thứ đều trở nên gần gũi. Từ vựng về tự nhiên rất phong phú, và vẫn còn đang hiện hữu qua những giao tiếp hằng ngày của cộng đồng. Tự nhiên thấy đắng lòng khi nghĩ về từ vựng về cuộc sống Chăm ở khu vực mình đang biến mất không phanh. Chạnh lòng quá. Thế là tôi lại có câu chuyện kể cùng bà con ở đây, về tiếng Chăm đang dần bị mai một đi, rồi qua những chén rượu mời, tôi lại càng thích nói hơn với các bạn Chăm H’roi cùng trang lứa. Không biết chục năm nữa có gì thay đổi trên vùng đất này hay không nhưng mà tôi cũng nuôi hy vọng trong câu chuyện của mình sẽ có những bài học để các bạn trẻ thấy được điều đó.

Bua sinh hoat cong dong

 

Nhung mon an truyen thong

Dặn lòng mình sẽ trở lại nơi đây

Sau những ngày kết thúc công việc, bao nhiêu ân tình mà tôi cảm nhận được nơi đây như muốn níu chân tôi lại, càng quyến luyến hơn khi thấy rất nhiều người tiễn mình, muốn mình được quay trở lại đây.

Sau chuyến đi đó, tôi đã hơn chục lần ghé đến thăm mọi người, không phải là công việc mà chỉ là muốn gần hơn nữa với anh em mình, với cội rễ truyền thống tộc người mình. Nhớ lắm những lúc về, lại được các bạn giành nhau đưa ra bến xe, có những lúc chờ xe không thấy, cả nhóm lại chở mình một đoạn dài chục cây số. Rồi có những lần vào vụ, bà con ai cũng lên rẫy để trồng trọt, ngôi làng vắng tanh chỉ còn vài em học sinh ở đó, mình được các em nấu cơm mời ăn. Sau đó lại lỡ chuyến xe, lại được em gái Chăm H’roi chở ra tận trung tâm để đón xe. Lúc ấy tôi có hỏi, sao em mới quen anh mà dám chở anh ra tân đây thế? Cô bé trả lời, vì anh là người Chăm, vì em muốn được ạnh kể em nghe về người Chăm mình ở vùng anh sống. Vì em muốn sau này sẽ có dịp đến đó. Trong lòng dâng lên một niềm hạnh phúc, rồi Chăm sẽ gần nhau hơn, rồi các bạn trẻ sẽ gắn kết nhau hơn.

Vậy là đã hơn một năm chưa đến vùng của bà con Chăm H’roi rồi. Trong lòng thấy nhớ những đêm trăng được ra suối tắm, được đi dạo … Hy vọng ngày nào đó tôi sẽ quay về vùng đất đầy thân yêu này.

==

Ngày nay đa phần thế hệ trẻ Chăm H’roi, bị quay cuồng theo tốc độ của văn minh cơ giới, đang tự rời xa nguồn cội. Trẻ em Chăm H’roi nay không còn hát đồng dao Chăm nữa cả về thơ, câu tục ngữ, thành ngữ hay câu đố… ít khi được nhắc đến trong sinh họat cuộc sống đời thường của họ, nay chỉ còn lại những mảnh vụn của kí ức còn đọng lại trong tâm thức của một thế hệ đang ở tuổi xế chiều, ngày càng bị khuất lấp, vùi chôn. Ai sẽ lưu giữ những mạnh vụn của thời gian đây?

 

Ama Thứ - Ksor Thứ và những trăn trở

  MỘT SỐ HÌNH ẢNH

Buổi sáng trên palei mịt mù sương – các thanh niên quây quần bên ánh lửa

 

Buổi sáng trên palei mịt mù sương – chợ buổi sáng

 

Tắm suối

 

Ánh mắt trẻ thơ

 

Trang phục truyền thống nam

 

Trang phục truyền thống nữ

Chia sẻ cảm nhận của bạn