Từ lễ đổ đầu đến hội mừng năm mới của người Chăm H’roi

Người Chăm Hroi là một bộ phận của dân tộc Chăm trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam. Hiện nay người Chăm Hroi sinh sống chủ yếu ở Bình Định và Phú Yên.

Lễ đỗ đầu tiếng Chăm Hroi gọi là Quoai chơ ruh a kơh, một nghi lễ truyền thống của người Chăm Hroi được tổ chức vào những ngày cuối năm âm lịch, từ ngày 25 đến ngày cuối cùng của tháng chạp; vào luác thời điểm chuyển mùa và có ý nghĩa trước hết đối với công việc canh tác nông nghiệp qua một năm lao động sản xuất. Lễ thức hàm ý cầu an chúc phúc cho mọi thành viên trong gia đình, chúc mừng một năm an lành đi qua, tống ôn những điều cản trở của năm cũ và cầu mong một năm mới, một vụ mùa mới nhiều điều tốt đẹp.

Ngay chỉ mới nghe tên gọi được dịh thoát ý từ tiếng việt, chúng ta có thể liên tưởng đến một hình thức tôn kính để biểu hiện những ước vọng và có tự ngàn đời, xong nó hàm ý sâu xa như người Chăm Hroi giải thích đó là một hiện tượng để tỏ ơn những “cái đầu” biết cách làm ra và sẽ làm ra cái ăn, cái mặc, cái để nối nghiệp lũ làng. Nếu ai được dịp chứng kiến phép đỗ đầu của lễ Quoai chơ ruh a kơh, một chi tiết dùng máu gà tươi hòa với rượu cần đổ lên tráng của các thành viên trong gia đình sau khi diễn trình hành lễ chính thức vừa được kết thúc. Những giọt máu gà trong rượu được tựu lại, chảy xuống sống mũi rồi lan tỏa ra hai bên cánh mũi, một hình ảnh thể hiện sự sinh sôi nảy nở, biểu hiện tính phồn thực với ý nghĩa tạo ra mọi sự sống mới, theo cách nghĩ của người Chăm Hroi.

   Nhìn lại nghi lễ Rica Nưgar của người Chăm ở Ninh Thuận, đây là một lễ thức nông nghiệp được diễn ra suốt quãng thời gian cuối tháng 4 đến đầu tháng 5 Dương lịch, tức là thời khắc chuyển từ mùa khô sang mùa mưa. Không phải ngẫu nhiên tháng đầu tiên của người Chăm Ninh Thuẩn trong một năm lại rơi vào nửa cuối tháng 4 và nửa đầu tháng 5 Dương lịch.

Như vậy về nghi thức lễ, diễn trình lễ và vật tế lễ của Rica Nưgar và Quoai chơ ruh a kơh tuy khác nhau nhưng có cùng ý nghĩa là cầu an, chúc phúc cho mọi thành viên trong gia đình, chúc mừng một năm an lành đi qua, tống ôn những điều cản trở của năm cũ và cầu mong một năm mới, một vụ mùa bội thu. đồng thời về thời điểm tiến hành có những nét tương đồng khi xét ở góc độ nông lịch và hệ thống lịch đang được sử dụng. Hai nghi lễ này đều được diễn ra vào thời điểm chuyển màu (Rica Nưgar : từ mùa khô sang mùa mưa, Quoai chơ ruh a kơh :từ mùa đông sang mùa xuân), bước vào một vụ mùa mới, một năm mới.

Các dân tộc cùng chịu ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ thời xưa như người Chăm, chúng ta sẽ bắt gặp một bức tranh lễ mừng năm mới rất gần nhau về thời gian tiến hành lễ hội, mục đích và tính chất của lễ hội. Ngày tết cổ truyền của người Thái ở Thái Lan gọi là Sông kran và thường rơi vào giữa tháng 4 dương lịch, nghĩa là vào tháng nóng nhất trong năm và cũng là vào những ngày cuối của mùa khô trước khi có những trận mưa đầu mùa kéo đến. tết năm mới Sông kran của người Thái là những ngày cầu cho trời mưa xuống, đón mưa xuống để bắt đầu một năm mới . Người Lào gọi tết năm mới là Bun-pi-măy, là hội té nước (Bun-hướt-nặm) vào dịp giữa thaán 4 Dương lịch. Ở Cam-pu-chia cũng vậy, tết năm mới (Chon-chnam-th mây) không khác gì nhiều so với tết của người Thái, người Lào, nghĩa là cùng vào thời điểm cuối tháng 4 đầu tháng 5 Dương lịc, thời khắc chuyển từ mùa khô sang mùa mưa và cũng nhằm mục đích cầu mưa qua tục té nước.

Ngày làm lễ đỗ đầu thì các gia đình tự chọn một ngày thích hợp, không nhất thiết phải thống nhất ngày giữa các gia đình, cũng như giữa các làng với nhau. Vật tế lễ thường được chuẩn bị là con gà, ghè rượu cần, nồi cơm mới, cây bánh tét, trầu cau đã têm sẵn. Ghè rượu cần, cây bánh tét, trầu cau thì được các gia đình chuẩn bị vào những ngày trước. Sáng sớm tinh mơ, ngày mà được chọn chính thức cúng lễ đỗ đầu, chủ nhà khấn báo trời đất. hôm nay gia đình tiến hành cúng lễ đỗ đầu, xin phép được lên chòi (nhà dày) lấy thóc mới về làm nồi cơm mới, xin phép cắt cổ gà để làm phép đỗ đầu.

Diễn trình lễ kết thúc, để chứng kiến lễ đỗ đầu của gia đình đến thời điểm thực hiện phép xem chân gà, các thành viên chứng kiến lễ đỗ đầu sẽ được uống phép bát nước rượu cần mà Yàng và thần linh đã chấp nhận vật tế lễ này. Thông thường việc uống phép được thực hiện đầu tiên là bà mẹ trong gia đình hoặc ông cha, xong cũng có trường hợp gia đình được thực hiện ở vị khách quý được mời về dự lễ đỗ đầu của gia đình.

Đối với các gia đình còn nhiều khó khăn trong cuộc sống hoặc đã có những đóng góp đáng kể đối với làng, đối với bà con xóm giềng; làng sẽ tổ chức đội cồng chiêng đén mừng lễ đỗ đầu của gia đình, chúc đượu nhiều may mắn trong vụ mùa tới, cầu mong sự sinh sôi nảy nở, lúa lên đầy chòi, heo gà đầy đàn, mọi người trong gia đình đều tràn đầy sức sống như trong ngày hội vậy.

Lễ đỗ đầu của các gia đình sẽ được kết thúc trước khi làng tổ chức lễ hội mừng năm mới  tại nhà rông  của làng. Hội mừng năm mới sẽ được tiến hành vào ngày đầu tiên của năm âm lịch. Song cũng có những năm được tổ chức trước hoặc sau ngày đầu tiên của năm mới do già làng định đoạt sao cho phù hợp với điều kiện khách quan tác động đến đời sống của làng.

Ngày mà làng tổ chức hội mừng năm mới, sáng sớm hôm ấy, các cụ già làng làm cái lễ khấn báo Yàng cho phép lũ làng lấy máu con heo này làm vật tế lễ. Vật tế lễ tại lễ mừng năm mới của làng phải là một con heo, những ghè rượu cần cùng một số cá tôm, chim thú mà trai gái làng săn bắt được từ con suối cái rừng của làng. Hành lễ mừng năm mới tại nhà rông được các cụ già làng thực hiện, không quy định một, hai, ba , bốn cụ…miễn sao các cụ là những người có uy tín, am hiểu lễ khấn. Hành lễ kết thúc các già làng mời nhau cùng dùng rượu phép theo phong tục. Tất cả mọi người có mặt tại nhà rông, từ vị khách quý đến các thành viên trong làng, đến các cô thiếu nữ đều được thưởng thức hương vị ấm áp của hương rượu cần. Ngoài sân tiếng cồng chiêng, tiếng trống Pah-kơp-toan của lũ làng bắt đầu vang lên khi việc uống rượu phép đã được nhộn nhịp hẳn lên, các đôi trai gái bắt đầu mời rượu lẫn nhau, lúc này ông mặt trời đi dần xuống núi, để lại hơi xuân mới như xích lại gần kề với lũ làng. Quanh nhà rông, người thì uống rượu để cùng nhau tâm sự chuyện của làng mình, người thì nhảy múa theo giai điệu cồng chiêng. Trai gái làng thì được dịp hò hẹn, cùng nhau khoe sắc phục, cùng nhau hát Ayal, Ải. Lúc thì giai điệu cồng chiêng, lúc thì giai điệu  Pah-kơp-toan cùng với những bài hát dân ca, điệu nhảy theo nhịp trống, nhịp cồng. Cứ thế mà diễn ra tại nhà rông đến thâu đêm rồi lại trời sáng.

Các thành viên dự lễ cứ thế, vừa uống chậm rãi từng người, vừa thưởng thức vị thơm cay của thịt, vị êm nồng của men. Người Chăm Hroi giải thích rằng, mỗi ghè rượu chỉ được một cần vít cong xuống mà cùng uống là mang tinh thần bền chặt của tình nghĩa gia đình, tình nghĩa bản làng. cả gia đình cùng uống chung một ảng nước, cả làng cùng uống chung một con suối, cùng làm chung một khu canh tác, khu chăn nuôi, có chung một khu rừng ma và có chung nơi sinh hoạt cộng đồng là nhà rông, quanh ché rượu có thể có nhiều người cùng vít cong nhiều cần cùng một lúc. Đó là lúc cuộc vui nghiêng ngả, đôi lứa gần kề, trời đất như xích lại gần nhau, mùa xuân thực sự đã trở về, thiên nhiên với con người hòa quyện trong hơi ấm nồng. Ấy là sự hòa hợp của cộng đồng, sự riêng tư của mỗi người như dân làng cùng uống chung nước của con suối, nhưng lại về riêng từng nhà. Là cái riêng trong cái chung, cái cá thể trong cái cộng đồng.

Nguyễn Văn Ngọc

Chia sẻ cảm nhận của bạn