Làng nghề thổ cẩm bên sông Liêng

Từ quốc lộ 1A, đoạn qua Thạch Trụ (huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi), theo quốc lộ 24 về Kon Tum chừng 25km là gặp làng Teng thuộc xã Ba Thành huyện Ba Tơ. Đây là ngôi làng duy nhất của đồng bào Hrê hiện nay còn giữ được nghề dệt thổ cẩm. Gần như toàn bộ phụ nữ các dân tộc thiểu số vùng cao của Quảng Ngãi đều lấy vải của làng này để may những bộ váy áo đẹp nhất dùng trong các lễ hội của dân tộc mình.

   Làng Chăm Hrê

  Sông Liêng hung dữ lao từ trời xanh của vùng rừng thượng nguồn Ba Tơ, đến đoạn xã Ba Thành, đột ngột dừng lại, lượn một vòng như thể làm dáng. Kết quả của việc “làm dáng” của con sông đã để lại một doi đất có tên làng Teng. Làng Teng đặc biệt không chỉ là ngôi làng duy nhất của đồng bào thiểu số ở Quảng Ngãi biết dệt thổ cẩm mà phụ nữ làng Teng có khuôn mặt không giống với phụ nữ Hrê hiện nay.

Tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ, nhà nghiên cứu văn hóa các dân tộc thiểu số ở Quảng Ngãi gọi làng Teng bằng một tên khác: Làng Chăm Hrê.

Ai cũng đẹp một cách hoang dại với sống mũi rất cao, da trắng hoặc ngăm ngăm, mắt thẳm một màu huyền bí, khác với phụ nữ Hrê thường có chiếc mũi tẹt, da rất đen. Tiến sĩ Vũ đưa ra giả thiết cho rằng, nhiều thế kỷ trước đây, trong cuộc tao loạn giữa các đế chế phong kiến của hai quốc gia Việt-Chăm, một bộ phận người Chăm dưới vùng xuôi chạy dạt lên vùng núi này để lánh nạn. Sau nhiều đời, những cuộc hòa huyết giữa Chăm và Hrê đã tạo nên một bộ phận người Hrê hơi khác lạ này. Đó là giả thiết, song điều có thể tin được rằng người làng Teng đã kế thừa truyền thống dệt vải của dân Chăm một cách hoàn hảo.

Chọn mảnh đất ven sông để định cư rồi lập làng, gắn với nghề dệt thổ cẩm, biến nó thành một thứ hàng hóa để bán cho trên 200 làng dân tộc thiểu số khác, thì chỉ có dân mang dòng máu Chăm mới làm được mà thôi.

   Thổ cẩm truyền đời

   Bà Phạm Thị Thảo (dân Hrê ở Ba Tơ không có họ, hiện lấy họ Phạm như là sự tri ân đối với cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng – chú giải của tác giả) 70 tuổi, một trong những cựu trào của nghề dệt thổ cẩm ở làng Teng nói: “Bà nội tôi là người truyền nghề cho tôi từ năm tôi 12-13 tuổi. Trước đây, phụ nữ làng Teng ai cũng biết nghề này, xem đó như một bảo chứng cho phụ nữ làng này. Vả lại, dệt thổ cẩm còn là một nghề để kiếm sống và tồn tại nữa”.

Theo các già làng ở đây thì, dệt thổ cẩm bị tàn lụi kể từ sau ngày giải phóng miền Nam đến nay. Hiện tại, phụ nữ người dân tộc thiểu số thay đổi rất nhiều về trang phục. Họ ăn mặc gần như người Kinh nên các loại thổ cẩm chỉ còn tồn tại trong các lễ hội mà thôi. Tuy nhiên, trên 30 phụ nữ, được gọi là nghệ nhân của làng thì vẫn còn duy trì nghề này. Nếu như trước đây, một tấm vải thổ cẩm (khoảng 1 mét), đổi được một chiếc “nồi bảy” (loại nồi đúc bằng đồng rất có giá trị), thì nay chỉ bán được 200.000 đồng, trong khi tiền chỉ để dệt đã chiếm 40.000 đồng. Dệt trên 10 ngày mới xong một tấm, tính ra ngày công kiếm được 10.000 đồng. Quá hẻo. Dù vậy người làng Teng vẫn không bỏ nghề, họ xem đó như một cách để “giữ làng” vậy.

   Tiếp sức cho làng

Nhằm hỗ trợ việc bảo tồn các di sản nghệ thuật văn hóa phi vật thể có nguy cơ mai một, một dự án duy trì nghề dệt thổ cẩm cho làng Teng được Quỹ hỗ trợ bảo tồn nghệ thuật văn hóa dân gian đang được triển khai tại đây.

Trên 30 nghệ nhân của làng đang mở một lớp truyền nghề cho gần 100 thiếu nữ người Hrê. Những khung cửi bắt đầu rộn lên âm thanh của ngày mùa. Không còn cảnh lặn lội vào rừng tìm cây cho màu để nhuộm vải hoặc phải trồng bông như ông bà của họ, các thiếu nữ Hrê này chỉ mất một giờ xe máy là có trong tay tất cả nguyên liệu mình cần cho một vuông vải thổ cẩm. Có điều, các bà, các mẹ vẫn phải đứng bên họ suốt trong nhiều tháng trời thì thổ cẩm làng Teng mới giữ đúng thương hiệu của mình.

Từ cách phối màu, các họa tiết, cách dệt, khổ vải đều phải được tuân thủ theo cách của làng Teng. Để nhân rộng mô hình này, trong số gần 100 học viên nói trên có 3 thiếu nữ Hrê thuộc xóm Đồng Lớn, thôn Nước Đang, xã Ba Trang. Làng người Hrê có 3 thiếu nữ nói trên cũng hết sức đặc biệt: Đây là cửa rừng dẫn về nơi bác sĩ Đặng Thùy Trâm hy sinh từ 36 năm trước. Ngành văn hóa và huyện Ba Tơ định biến nơi đây trở thành điểm du lịch nằm trong tuyến du lịch Đặng Thùy Trâm.

Trên hành trình xuyên Tây Nguyên bằng quốc lộ 24, du khách sẽ có dịp mục sở thị những tấm thổ cẩm rất bắt mắt mang nhãn hiệu “Made in làng Teng”.

Nguồn:   (Theo Báo Bình Định)

Chia sẻ cảm nhận của bạn